Bóle stawów – objawy, możliwe przyczyny i rodzaje bólu

Ból stawów, czyli artralgia, to dolegliwość odczuwana w okolicy jednego lub wielu stawów. Może wynikać z problemu w samym stawie (chrząstka, błona maziowa, więzadła), w strukturach okołostawowych (ścięgna, mięśnie) albo być bólem przeniesionym z innych tkanek. Szacuje się, że przewlekły ból dotyczy około jednej czwartej dorosłej populacji w Polsce, a duża część tych dolegliwości ma tło mięśniowo-szkieletowe.

W praktyce klinicznej największe znaczenie ma to, czy ból stawu ma charakter mechaniczny (nasilający się przy obciążeniu), zapalny (sztywność poranna, poprawa po rozruszaniu) czy ostry, napadowy (np. napad dny moczanowej), jak długo trwa oraz jakie objawy mu towarzyszą. To one prowadzą nas od niepokoju do decyzji: obserwować, zaplanować konsultację u internisty, reumatologa lub ortopedy czy działać pilnie.

Najważniejsze informacje:

• Ból stawów (artralgia) to objaw dotyczący okolicy jednego lub wielu stawów, wynikający z zaburzeń w obrębie stawu lub otaczających tkanek – może mieć tło mechaniczne, zapalne, pourazowe, metaboliczne lub infekcyjne.
• Przewlekły ból dotyczy około 27% dorosłych w Polsce, a choroby reumatyczne i mięśniowo-szkieletowe są jedną z głównych przyczyn długotrwałych zwolnień lekarskich i ograniczenia sprawności.
• Ból mechaniczny nasila się przy obciążeniu i zmniejsza w spoczynku, natomiast ból zapalny daje sztywność poranną i poprawę po rozruszaniu – to dwa zupełnie różne wzorce, które wymagają innego podejścia.
• U osób starszych ból związany ze zmianami zwyrodnieniowymi stawów występuje nawet u około 60% mężczyzn i 70% kobiet w wieku 65 lat, rosnąc wraz z wiekiem.
• Do objawów alarmowych przy bólu stawu należą m.in. nagły, bardzo silny ból z gorączką, czerwony i gorący staw, znaczny obrzęk po urazie, zaburzenia ruchu kończyny oraz objawy ogólne (gorączka, dreszcze, złe samopoczucie) – w takich sytuacjach nie czekamy z konsultacją.

Te punkty pomagają zobaczyć ból stawu nie jako pojedynczą dolegliwość, ale jako sygnał z określonym kontekstem: innym przy przeciążeniu po pracy fizycznej, innym przy zapaleniu autoimmunologicznym, a jeszcze innym przy ostrym zakażeniu stawu.

Czym jest ból stawów i co może być jego źródłem

Ból stawowy odczuwany jest w okolicy stawu, ale jego źródło może znajdować się zarówno wewnątrz stawu, jak i w otaczających tkankach. W obrębie stawu mówimy o strukturach takich jak chrząstka stawowa, błona maziowa, torebka stawowa i powierzchnie kostne. Poza nim znajdują się ścięgna, więzadła, mięśnie i kaletki maziowe – wszystkie te elementy mogą być źródłem bólu.

Kluczowe jest rozróżnienie, czy ból wynika głównie z zużycia i przeciążenia (zmiany zwyrodnieniowe, mikrourazy), z procesu zapalnego (choroby reumatyczne, infekcje stawów), czy z innych mechanizmów (np. odkładanie kryształów kwasu moczowego w dnie moczanowej, zaburzenia osi biomechanicznej kończyny). W każdym z tych scenariuszy obraz kliniczny i tempo narastania dolegliwości będą inne.

Badania populacyjne wskazują, że bóle układu mięśniowo-szkieletowego są jedną z najczęstszych przyczyn przewlekłego bólu i ograniczenia aktywności zarówno wśród osób pracujących, jak i w wieku senioralnym. Z kolei choroby reumatyczne, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, należą do głównych zapalnych przyczyn bólu stawów – choć są rzadsze niż przeciążenia, to nieleczone mogą prowadzić do trwałych uszkodzeń.

Ból stawu nabiera znaczenia klinicznego dopiero wtedy, gdy połączymy go z lokalizacją (jeden staw czy wiele), czasem trwania, charakterem bólu i objawami towarzyszącymi. To właśnie ten zestaw informacji jest dla internisty lub reumatologa punktem wyjścia do dalszej diagnostyki.

Jak ocenić ból stawów: lokalizacja, czas trwania, charakter

Ocena bólu stawów zaczyna się od kilku prostych parametrów. Po pierwsze – liczba i lokalizacja stawów: czy boli jeden staw (np. kolano po urazie), kilka sąsiednich stawów, czy wiele stawów w różnych częściach ciała. Choroby zapalne często zajmują symetrycznie małe stawy rąk i stóp, a choroba zwyrodnieniowa częściej dotyczy stawów kolanowych, biodrowych czy kręgosłupa.

Po drugie – czas trwania: ostry ból trwający dni lub tygodnie ma zwykle inne przyczyny niż ból utrzymujący się miesiącami. Przewlekły ból stawowy, który trwa powyżej 3 miesięcy, wymaga uporządkowanej diagnostyki, niezależnie od tego, czy ma charakter mechaniczny, czy zapalny.

Po trzecie – charakter bólu: czy nasila się przy ruchu i obciążeniu (bardziej mechaniczny), czy raczej w spoczynku, nad ranem, z wyraźną sztywnością po przebudzeniu (bardziej zapalny). Istotne jest też, czy ból jest tępy, ciągły, kłujący, palący, czy napadowy i bardzo silny.

Po czwarte – wpływ na codzienne funkcjonowanie: czy ból ogranicza chodzenie, schodzenie po schodach, ubieranie się, chwytanie przedmiotów. W praktyce to właśnie te ograniczenia najczęściej skłaniają do konsultacji – niezależnie od tego, jaką wartość w skali bólu pacjent poda w wywiadzie.

Objawy towarzyszące, które zmieniają rozpoznanie

Sam ból stawu rzadko wystarcza do rozpoznania. O kierunku myślenia decydują objawy, które pojawiają się obok niego.

• Objawy miejscowe: obrzęk, zaczerwienienie, ocieplenie stawu, wyraźne ograniczenie ruchomości, uczucie przeskakiwania lub „blokowania” stawu.
• Objawy zapalne: poranna sztywność trwająca dłużej niż 30 minut, ból w spoczynku, nocne wybudzenia z powodu bólu, nawracające wysięki w stawie.
• Objawy ogólne: gorączka lub stany podgorączkowe, przewlekłe zmęczenie, spadek masy ciała, nocne poty – w takim kontekście ból stawów może być częścią choroby ogólnoustrojowej.
• Objawy po urazie: nagły ból po skręceniu, upadku lub uderzeniu, trudność w obciążaniu kończyny, uczucie niestabilności – to scenariusz, w którym częściej myślimy o uszkodzeniu więzadeł lub struktur wewnątrz stawu.
• Objawy „poza stawem”: sztywność mięśni, ból ścięgien, tkliwość przy chwytaniu czy unoszeniu ramion – mogą wskazywać raczej na problem mięśniowo-ścięgnisty niż czysto stawowy.

Im więcej objawów ogólnych towarzyszy bólowi stawów, tym bardziej myślimy o zapalnym lub ogólnoustrojowym tle choroby. Z kolei izolowany ból po wysiłku, bez obrzęku i objawów ogólnych, częściej przemawia za przeciążeniem lub zmianami zwyrodnieniowymi.

Najczęstsze przyczyny bólu stawów – uporządkowane według mechanizmu

1. Przyczyny mechaniczne i przeciążeniowe. To najczęstsza grupa przyczyn bólu stawów. Należą do niej zmiany zwyrodnieniowe (choroba zwyrodnieniowa stawów), przewlekłe przeciążenia wynikające z pracy fizycznej, sportu lub długotrwałej pozycji siedzącej, a także mikrourazy i zaburzenia osi kończyn. Ból nasila się zwykle przy obciążeniu, ustępuje w spoczynku, a poranna sztywność jest krótka.

2. Zapalenia stawów. W tej grupie mieszczą się choroby reumatyczne (np. reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa) oraz młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów u dzieci. Ból ma charakter zapalny: z wyraźną poranną sztywnością, obrzękiem, ociepleniem stawu i poprawą po rozruszaniu. Nieleczone zapalenia mogą prowadzić do trwałych uszkodzeń stawów.

3. Inne procesy zapalne i metaboliczne. Przykładem jest dna moczanowa, w której nagły, bardzo silny ból (często w nocy) dotyczy zwykle jednego stawu, a skóra staje się czerwona i gorąca. Do tej grupy zaliczamy też tzw. kryształowe zapalenia stawów (np. odkładanie kryształów CPPD) oraz niektóre zakażenia wirusowe i bakteryjne, w przebiegu których bóle stawów pojawiają się wraz z gorączką i bólami mięśni.

4. Zaburzenia ogólnoustrojowe i czynniki środowiskowe. Nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawów kolanowych, biodrowych i stawów kręgosłupa, przyspieszając rozwój zmian zwyrodnieniowych. Praca w jednej pozycji, brak aktywności fizycznej, przewlekły stres czy zaburzenia snu mogą nasilać dolegliwości bólowe. W części przypadków ból stawów jest też objawem chorób ogólnoustrojowych, takich jak choroby autoimmunologiczne lub hematologiczne.

5. Bóle stawów w przebiegu infekcji. W czasie infekcji wirusowych i bakteryjnych (np. grypa, niektóre zakażenia jelitowe czy moczowe) bóle stawów mogą być elementem „bólu kostno-stawowego”, który ustępuje wraz z wyleczeniem zakażenia. Jeżeli jednak ból stawów utrzymuje się po przebytej infekcji, może być sygnałem reaktywnego procesu zapalnego.

Rodzaje bólu stawowego – jak opis bólu pomaga w diagnostyce

Ból mechaniczny to ból, który nasila się przy ruchu i obciążeniu stawu, a zmniejsza się w spoczynku. Typowo towarzyszy zmianom zwyrodnieniowym, przeciążeniom i wielu urazom. Pacjenci opisują go jako nasilający się pod koniec dnia, po dłuższym chodzeniu, noszeniu ciężarów czy pracy fizycznej.

Ból zapalny charakteryzuje się wyraźną poranną sztywnością stawów, trwającą ponad 30 minut, bólem w spoczynku i nocnymi wybudzeniami. Często poprawia się po „rozruszaniu” i lekkiej aktywności, co jest odwrotnością wzorca mechanicznego. Taki obraz sugeruje choroby zapalne stawów i jest wskazaniem do konsultacji u reumatologa.

Ból ostry, napadowy to nagły, bardzo silny ból jednego stawu, często z obrzękiem, zaczerwienieniem i gorączką. Klasycznym przykładem jest napad dny moczanowej, ale podobny obraz może dawać także ostre bakteryjne zapalenie stawu, które wymaga pilnej interwencji. W takim kontekście ból stawu traktujemy jako sytuację alarmową.

Ból przewlekły to ból utrzymujący się tygodniami lub miesiącami, często o zmiennym natężeniu. Może mieć komponentę zarówno mechaniczną, jak i zapalną, a niekiedy nakładają się na siebie kilka mechanizmów (np. zwyrodnienie stawu i choroba reumatyczna). To sytuacja, w której potrzebna jest uporządkowana diagnostyka, a nie kolejne zmiany leków przeciwbólowych „na próbę”.

Bóle stawów u dzieci, dorosłych i seniorów – różnice kliniczne

U dzieci bóle stawów wymagają szczególnej czujności. Część z nich to tzw. bóle wzrostowe, krótkotrwałe, pojawiające się wieczorem, bez obrzęku i ograniczenia ruchomości. Inne mogą być pierwszym objawem młodzieńczego idiopatycznego zapalenia stawów lub zakażenia – zwłaszcza gdy towarzyszy im gorączka, obrzęk stawu, utykanie, niechęć do chodzenia czy ograniczenie ruchów.

U dorosłych przeważają przyczyny mechaniczne: przeciążenia związane z pracą, sportem, opieką nad dziećmi, a także stopniowo narastające zmiany zwyrodnieniowe. Jednocześnie w wieku produkcyjnym może ujawnić się wiele chorób zapalnych stawów – to właśnie w tej grupie wiekowej często rozpoznaje się reumatoidalne zapalenie stawów czy łuszczycowe zapalenie stawów.

U osób starszych dominują przewlekłe bóle zwyrodnieniowe oraz bóle wielomiejscowe. Dane wskazują, że ból związany z chorobą zwyrodnieniową stawów dotyczy około 60% mężczyzn i 70% kobiet w wieku 65 lat, a częstość ta rośnie wraz z wiekiem. Bóle stawów w tej grupie mogą prowadzić do ograniczenia mobilności, upadków i utraty samodzielności, dlatego ocena przez internistę lub ortopedę ma często wymiar nie tylko „przeciwbólowy”, ale też profilaktyczny.

Kiedy ból stawu wymaga konsultacji, a kiedy pilnej reakcji

W rozmowach z pacjentami najwięcej niepokoju budzi moment, w którym ból stawu zaczyna wymykać się spod kategorii „naturalne zużycie” czy „efekt pracy”. „Zaczęliśmy się naprawdę niepokoić, gdy ból kolana zaczął budzić nas w nocy i noga spuchła bez wyraźnego urazu” – to opis sytuacji, w której kończy się bezpieczna obserwacja.

Możemy przyjąć prostą ramę. Obserwacja domowa bywa wystarczająca, gdy ból jest łagodny, pojawił się po znanym przeciążeniu, nie ma obrzęku ani zaczerwienienia stawu, a dolegliwości stopniowo się zmniejszają. W takiej sytuacji pomocne jest oszczędzanie przeciążonego stawu przez krótki czas, łagodne ćwiczenia i monitorowanie, czy objawy ustępują.

Planowa konsultacja lekarska jest potrzebna, gdy ból stawu utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni, nawraca, obejmuje kilka stawów, towarzyszy mu poranna sztywność, obrzęk, ograniczenie ruchomości lub objawy ogólne (zmęczenie, stany podgorączkowe, spadek masy ciała). To moment, w którym lekarz rodzinny lub internista może zaplanować dalszą diagnostykę i w razie potrzeby skierować do reumatologa lub ortopedy.

Bez zwłoki reagujemy, gdy pojawiają się objawy alarmowe przy bólu stawu: nagły, bardzo silny ból z wyraźnym obrzękiem i zaczerwienieniem, gorączka, dreszcze, uczucie ogólnego rozbicia, upośledzenie ruchu kończyny, zaburzenia czucia lub siły mięśniowej, a także znaczny obrzęk po urazie z podejrzeniem złamania. W takich sytuacjach ból stawu traktujemy jak sygnał wymagający pilnej oceny lekarskiej.

Ból stawów przewlekły – kiedy myśleć o chorobie zapalnej

Przewlekły ból stawów, który trwa miesiącami, nie powinien być tłumaczony wyłącznie „wiekiem” czy „pracą fizyczną”, zwłaszcza jeśli towarzyszy mu poranna sztywność, obrzęki stawów, nocne wybudzenia z powodu bólu oraz objawy ogólne. W takim obrazie myślimy o zapalnych chorobach stawów, które rozwijają się stopniowo, ale bez leczenia mogą prowadzić do destrukcji stawów.

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), łuszczycowe zapalenie stawów czy spondyloartropatie osiowe to choroby, których globalna częstość występowania sięga 0,5–1% populacji i które w Polsce dotyczą setek tysięcy osób. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie leczenia modyfikującego przebieg choroby pozwala spowolnić postęp uszkodzeń stawów i ograniczyć niesprawność.

Do objawów sugerujących proces zapalny należą: symetryczny ból i obrzęk małych stawów rąk i stóp, sztywność poranna trwająca ponad godzinę, utrzymujące się stany podgorączkowe, wyraźne zmęczenie, a czasem towarzyszące zmiany skórne (np. łuszczyca). W takim przypadku konieczna jest konsultacja u reumatologa, który w oparciu o wywiad, badanie fizykalne i wyniki badań dodatkowych zaplanuje dalsze postępowanie.

Leczenie objawowe, najczęstsze błędy i profilaktyka

Leczenie objawowe bólu stawów ma na celu przede wszystkim zmniejszenie bólu, poprawę zakresu ruchu i utrzymanie możliwie dobrej sprawności. W zależności od przyczyny może obejmować fizjoterapię, modyfikację aktywności, metody miejscowe (chłodzenie, ciepło), a także leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Konkretny lek, jego dawkę i czas stosowania dobiera lekarz po ocenie stanu pacjenta, chorób współistniejących i innych przyjmowanych preparatów.

Najczęstsze błędy pacjentów to m.in. długotrwałe przyjmowanie leków przeciwbólowych „na własną rękę” bez wyjaśnienia przyczyny bólu, wielokrotne zmienianie preparatów bez konsultacji, bagatelizowanie przewlekłego bólu z poranną sztywnością, nadmierne oszczędzanie stawu (co prowadzi do osłabienia mięśni) lub przeciwnie – kontynuowanie intensywnej aktywności mimo wyraźnego nasilenia dolegliwości.

Profilaktyka bólu stawów opiera się na kilku filarach: utrzymaniu prawidłowej masy ciała, regularnej, dostosowanej do możliwości aktywności fizycznej (ćwiczenia wzmacniające mięśnie i poprawiające zakres ruchu), unikaniu długotrwałego przeciążania tych samych stawów, ergonomii pracy oraz wczesnym leczeniu urazów i chorób zapalnych. U osób z rozpoznanymi chorobami reumatycznymi ważne jest systematyczne kontynuowanie zaleconej terapii i monitorowanie aktywności choroby.

Bóle stawów – jak podejmować decyzje krok po kroku

Ból stawu jest sygnałem, który wymaga uporządkowanej oceny, a nie zgadywania „co to za choroba”. Jeśli ból pojawił się po znanym przeciążeniu, jest łagodny i stopniowo wygasa, często wystarczy krótka obserwacja i dbałość o higienę pracy oraz aktywności. Gdy dolegliwości utrzymują się, nawracają, obejmują wiele stawów lub zaczynają ograniczać codzienne funkcjonowanie, potrzebna jest konsultacja, która pomoże ustalić przyczynę i plan dalszego postępowania. W sytuacjach z objawami alarmowymi priorytetem jest szybka reakcja – niezależnie od tego, czy ból pojawił się nagle, czy narastał stopniowo.

Uwaga medyczna: Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania lekarskiego ani indywidualnej konsultacji. W razie objawów alarmowych lub nagłego pogorszenia stanu zdrowia należy pilnie skontaktować się z lekarzem lub wezwać pomoc.

Bibliografia

1. Ministerstwo Zdrowia / pacjent.gov.pl. (2020). Zadbaj o sprawne stawy. Dostęp online: pacjent.gov.pl
2. World Health Organization (WHO). (2023). Osteoarthritis – fact sheet. Dostęp online: who.int
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2022). Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226). Dostęp online: nice.org.uk
4. European League Against Rheumatism (EULAR) – Combe B. i wsp. (2017). 2016 update of the EULAR recommendations for the management of early arthritis. Dostęp online: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
5. Główny Urząd Statystyczny (GUS). (2020). Health status of population in Poland in 2019. Dostęp online: stat.gov.pl